Bazylika Katedralna w Pelplinie to gotycka świątynia z przełomu XIII i XIV wieku, która kryje w sobie jeden z najwyższych drewnianych ołtarzy w Europie i imponujące organy barokowe. Dla miłośników architektury sakralnej i historii to miejsce wyjątkowe – monumentalna budowla z cegły, która przez wieki służyła cystersom, a dziś jest siedzibą biskupa. Warto tu zajrzeć nie tylko ze względu na skalę – 84 metry długości i 26 metrów wysokości nawy głównej robią wrażenie – ale przede wszystkim dla bogactwa wnętrza, które łączy gotycką surowość z barokowym przepychem.
- najwyższy drewniany ołtarz w Europie
- barokowe organy z XVII wieku
- bogate wnętrza łączące gotyk i barok
- relikwiarz z cennymi relikwiami
- niezwykła historia cystersów i diecezji pelplińskiej
Historia bazyliki – od cystersów do katedry
Wszystko zaczęło się w XIII wieku, gdy książę Mszczuj II sprowadził cystersów na te ziemie. Najpierw osiedlili się w pobliskich Pogódkach, ale w 1276 roku przenieśli się do Pelplina. Pierwotne budynki były skromne, dopiero w XIV wieku stanął obecny monumentalny kompleks.
Budowa trwała od drugiej ćwierci XIV wieku aż do około 1400 roku. Cystersi stworzyli nie tylko świątynię, ale cały zespół klasztorny z zabudowaniami skupionymi wokół wirydarza – czworobocznego dziedzińca. W części zachodniej znajdował się browar, na wschodzie wzniesiono niewielki kościół Bożego Ciała.
W XVII i XVIII wieku wnętrze przeszło gruntowną przebudowę. Gotycką surową przestrzeń wypełniono barokowymi ołtarzami, organami i ambonami. W XIX wieku wymieniono maswerki, sterczyny, witraże – świątynia zyskała bardziej romantyczny wygląd, choć zachowała gotycki charakter.
Przełomowy moment nastąpił w 1823 roku, gdy skasowano zakon cystersów. Rok później świątynia stała się katedrą – w Pelplinie ustanowiono siedzibę diecezji chełmińskiej, która po reformie w 1992 roku zmieniła nazwę na diecezję pelplińską.
W ołtarzu głównym znajduje się relikwiarz z relikwiami świętych Pawła, Maurycego, Jerzego, Barbary i innych. Czaszki obszyte są ozdobnymi pokrowcami wykonanymi w XVII wieku przez cystersa Jana Flemminga z gdańskiej Oliwy. Relikwiarz otwiera się tylko raz w roku – 1 listopada, w Uroczystość Wszystkich Świętych.
Co zobaczyć w środku – ołtarz, organy i więcej
Główną atrakcją jest ołtarz główny – drewniana konstrukcja o wysokości 25 metrów, największa w tej części Europy i druga co do wielkości na kontynencie. To monumentalne dzieło snycerskie zapiera dech. Ołtarz został umieszczony między drugą parą filarów od wschodu, tworząc pozorny ambit.
W południowym ramieniu transeptu, nad przejściem łączącym świątynię z klasztorem, wznoszą się barokowe organy boczne. Prospekt organowy z lat 1677-1680 to jedno z najpiękniejszych dzieł tego typu w północnej Europie. Snycerkę wykonał prawdopodobnie Mateusz Scholler z Gniewa, choć niektóre źródła podają innego, nieznanego artystę.
Bazylika kryje też średniowieczny zestaw rzeźb dębowych, liczne ołtarze boczne w stylu barokowym, stalle, ambonę i rokokowe konfesjonały stojące w nawach bocznych. Witraże pod sklepieniem nawy głównej i transeptu dodają wnętrzu kolorów i tajemniczego światła.
Architektura – gotyk ceglany w pełnej krasie
Bazylika została zbudowana na rzucie krzyża łacińskiego. Ma trzy nawy – główną i dwie boczne – oraz słabo zaznaczony transept. Korpus główny liczy 11 przęseł, transept jest dwunawowy i dwuprzęsłowy. Wymiary robią wrażenie: 84 metry długości, prawie 30 metrów szerokości i 26 metrów wysokości nawy głównej.
Charakterystyczne są wschodnia i zachodnia elewacja szczytowa, flankowane półośmiobocznie wieżami komunikacyjnymi. Pomiędzy wieżami znajdują się wielkie ostrołukowe okna. Ściany boczne są oskarpowane, co typowe dla gotyku ceglanego. Całość wykonano z cegły – bazylika należy do największych tego typu obiektów sakralnych w Polsce.
Świątynia była swego czasu drugą co do wielkości bazyliką gotycką w Polsce, ustępując jedynie Bazylice Mariackiej w Gdańsku.
Zwiedzanie poddasza – ukryte zakamarki bazyliki
Dla osób szukających czegoś więcej niż standardowe zwiedzanie, bazylika oferowała możliwość wejścia na poddasze. To niecodzienna okazja, by zobaczyć 600-letnią więźbę dachową i poznać drewniane urządzenia, którymi wciągano materiały budowlane na górę podczas budowy. Niestety, ze względu na trwające prace konserwatorskie, poddasze jest obecnie wyłączone ze zwiedzania.
Sama bazylika przeszła niedawno gruntowną renowację. W 2016 roku podpisano umowę o dofinansowanie projektu ze środków europejskich na ponad 21 milionów złotych. Prace objęły renowację zabytków ruchomych oraz otwarcie nowych przestrzeni wystawienniczych.
Dla kogo jest to miejsce
Bazylika w Pelplinie to przede wszystkim pozycja obowiązkowa dla miłośników architektury gotyckiej i sztuki sakralnej. Skala budowli i bogactwo wyposażenia robią wrażenie nawet na osobach, które zwykle omijają kościoły szerokim łukiem.
Rodziny z dziećmi znajdą tu coś dla siebie, jeśli pociechy interesują się historią lub po prostu lubią eksplorować duże budowle. Opowieść o cystersach, którzy tu żyli i pracowali przez wieki, może być ciekawa dla starszych dzieci. Młodsze zachwycą się samą skalą wnętrza i możliwością zobaczenia czegoś tak monumentalnego.
Warto przyjechać z przewodnikiem – bazylika oferuje zwiedzanie z oprowadzeniem, które pozwala poznać szczegóły architektoniczne i historyczne, które łatwo przeoczyć na własną rękę.
Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd
Godziny otwarcia: Bazylikę można zwiedzać codziennie z wyjątkiem niedzieli i poniedziałku, w godzinach 9:00-17:00. Warto pamiętać, że to wciąż czynna świątynia, więc w trakcie nabożeństw zwiedzanie może być ograniczone.
Ceny biletów: Szczegółowe informacje o cenach i możliwości zwiedzania z przewodnikiem można uzyskać na stronie bazylika-pelplin.pl lub dzwoniąc pod numer +48 58 536 12 21.
Jak dojechać: Pelplin znajduje się w województwie pomorskim, w powiecie tczewskim, około 50 km na południe od Gdańska. Dojazd samochodem jest najprostszy – z Gdańska drogą krajową nr 91 w kierunku Tczewa, a następnie drogą wojewódzką. Parking znajduje się w pobliżu Placu Mariackiego. Można też dojechać pociągiem do Tczewa, a stamtąd autobusem lub taksówką (około 15 km).
Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne zwiedzanie bazyliki warto zarezerwować około godziny do półtorej. Jeśli planujecie wizytę z przewodnikiem lub chcecie zobaczyć także Muzeum Diecezjalne znajdujące się w pobliżu, przewidźcie 2-3 godziny.
Kontakt: Plac Mariacki 2, 83-130 Pelplin, tel. +48 58 536 12 21, email: [email protected]