W małym pomorskim miasteczku Pelplin, w zabytkowym kompleksie pocysterskim, znajduje się muzeum przechowujące jeden z najcenniejszych druków w historii ludzkości. Mowa o jedynym w Polsce egzemplarzu Biblii Gutenberga – dwutomowym inkunabule z połowy XV wieku, który trafił do tutejszej biblioteki diecezjalnej w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. To właśnie ten skarb sprawia, że niewielkie Muzeum Diecezjalne w Pelplinie (od maja 2026 oficjalnie nazywane Muzeum Biblii Gutenberga i Sztuki Sakralnej) przyciąga miłośników historii z całego kraju.
Ale byłoby błędem sprowadzać to miejsce wyłącznie do jednego eksponatu, choćby nie wiem jak wyjątkowego.
- jedyny egzemplarz Biblii Gutenberga w Polsce
- bogata kolekcja gotyckiej rzeźby
- unikalne dzieła sztuki sakralnej
- historia z fascynującym tłem
- piękne wnętrza muzeum i otoczenie
Biblia Gutenberga – skarb wart podróży
Zacznijmy jednak od gwiazdy kolekcji. Biblia Gutenberga to nie tylko stary druk – to rewolucja technologiczna zamknięta między okładkami. W połowie XV wieku Johannes Gutenberg wynalazł ruchomą czcionkę drukarską i jako pierwsze dzieło wydrukował właśnie Biblię. Zachowało się zaledwie 48 egzemplarzy na całym świecie, a pelplińska biblioteka diecezjalna posiada jeden z nich od 1823 roku, kiedy to trafił tu z kasaty klasztoru w Paradyżu na Śląsku.
Egzemplarz odkryto w 1897 roku, gdy przebywający w Pelplinie doktor Fryderyk Hoheisel rozpoznał w nim dzieło Gutenberga. Wcześniej księga była katalogowana po prostu jako stara Biblia łacińska. Ten dwutomowy wolumen to jeden z 48 zachowanych kompletnych egzemplarzy na świecie – pozostałe znajdują się głównie w wielkich bibliotekach i muzeach Europy oraz Stanów Zjednoczonych.
W 2023 roku Biblia Gutenberga z Pelplina została poddana wieloaspektowym badaniom, digitalizacji i pracom konserwatorskim. Dzięki temu można było dokładnie zbadać technikę druku, rodzaj papieru i atramentu użytego ponad 570 lat temu.
Średniowieczna rzeźba i sztuka sakralna
Muzeum dysponuje jedną z najbogatszych w Polsce kolekcji rzeźby gotyckiej z Pomorza. To nie są nudne, zakurzone figurki – to prawdziwe arcydzieła średniowiecznego rzemiosła. Madonny szafkowe, poliptyk toruński, drewniane rzeźby świętych z XIV i XV wieku.
Zwiedzanie zaczyna się na piętrze, gdzie w trzech salach wystawiono sztukę gotycką podzieloną chronologicznie: lata 1300-1400 i 1400-1500. Widać tu ewolucję stylu – od surowych, hieratycznych postaci po coraz bardziej realistyczne przedstawienia. Wiele z tych rzeźb pochodzi z kościołów pomorskich, które nie przetrwały wojen i przemian historycznych. Muzeum stało się więc miejscem, gdzie ocalono fragmenty dziedzictwa całego regionu.
W zbiorach znajdują się też późniejsze dzieła – malarstwo, tkaniny liturgiczne, złotnictwo sakralne. Muzealny skarbiec prezentuje bogato zdobione kielichy mszalne, monstrancje, relikwiarze i ornaty haftowane złotymi nićmi. Niektóre z tych przedmiotów wciąż robią wrażenie przepychem – trudno sobie wyobrazić, jak musiały wyglądać w oczach średniowiecznych wiernych.
Historia muzeum i jego założyciel
Muzeum powstało w 1928 roku z inicjatywy biskupa Stanisława Wojciecha Okoniewskiego, który objął rządy diecezji chełmińskiej w 1926 roku. Okoniewski rozumiał wartość zabytków sakralnych gromadzonych przez wieki w pomorskich kościołach i zdecydował się je zabezpieczyć w jednym miejscu.
Początkowo zbiory mieściły się w pałacu biskupim i w budynku kurii diecezjalnej. Kolekcja rozrastała się na tyle szybko, że już w 1929 roku utworzono filię muzeum w Zamku Bierzgłowskim. Plany budowy nowego gmachu pokrzyżowała II wojna światowa – podczas okupacji zbiory ewakuowano do Torunia, a po wojnie trzeba było je na nowo porządkować i katalogować.
Współczesny gmach muzeum powstał dopiero w 1988 roku, wkomponowany w kompleks kurii biskupiej. To nowoczesny budynek zaprojektowany specjalnie z myślą o ekspozycji muzealnej – z odpowiednim oświetleniem, klimatyzacją i zabezpieczeniami.
Pierwszym kustoszem muzeum został Stanisław Smogulecki, który przyczynił się do wzbogacenia zbiorów o cenne zabytki sztuki gotyckiej, takie jak Ukrzyżowanie z Lignów czy obrazy pasyjne z kościoła św. Janów w Toruniu.
Dla kogo jest to muzeum?
To miejsce przede wszystkim dla miłośników historii, sztuki sakralnej i bibliofili. Jeśli fascynują cię średniowieczne rękopisy, techniki drukarskie czy gotycka rzeźba – tutaj znajdziesz wiele do odkrycia. Muzeum organizuje też warsztaty edukacyjne dla dzieci i młodzieży, więc rodziny z ciekawskimi nastolatkami również mogą się wybrać.
Nie jest to jednak typowa atrakcja dla małych dzieci – brak tu interaktywnych multimediów czy zabaw edukacyjnych. To klasyczne muzeum z eksponatami za szybami i opisami na tabliczkach. Warto skorzystać z przewodnika, który opowie historie związane z poszczególnymi dziełami – bez kontekstu wiele eksponatów może wydawać się po prostu starymi przedmiotami.
Zwiedzanie indywidualne zajmuje około godziny, może półtorej jeśli czyta się wszystkie opisy. Z przewodnikiem można liczyć na dwie godziny. Dobrym pomysłem jest połączenie wizyty w muzeum ze zwiedzaniem samej katedry pelplińskiej i krużganków – wtedy warto przeznaczyć na cały kompleks przynajmniej trzy godziny.
Lokalizacja i dojazd do Pelplina
Pelplin to niewielkie miasto w powiecie tczewskim, położone około 50 km na południe od Gdańska. Samochodem z Trójmiasta dojeżdża się tu w niecałą godzinę – trasa prowadzi przez Tczew, dalej drogą wojewódzką nr 222. Parking znajduje się przy kompleksie katedralnym, co jest wygodne.
Komunikacją publiczną można dojechać autobusem z Tczewa lub Starogardu Gdańskiego. Z Gdańska bezpośrednie połączenia są rzadkie, więc trzeba liczyć się z przesiadką. Samo muzeum mieści się przy ulicy Biskupa Dominika 11, w kompleksie kurii biskupiej, tuż obok monumentalnej bazyliki katedralnej.
Godziny otwarcia i ceny biletów
Muzeum jest otwarte od wtorku do soboty w godzinach 9:30-17:00, a w niedziele od 11:00 do 17:00. W poniedziałki muzeum jest nieczynne. Warto pamiętać, że ostatnie wejście indywidualne możliwe jest na pół godziny przed zamknięciem, a z przewodnikiem na godzinę wcześniej.
Bilety można kupić w Diecezjalnym Centrum Informacji Turystycznej przy Placu Tumskim 1. Dostępne są bilety ulgowe dla dzieci, studentów i emerytów. Najbardziej opłacalnym rozwiązaniem jest zakup biletu łączonego, który obejmuje zarówno muzeum, jak i katedrę z krużgankami – wtedy można zobaczyć cały kompleks pocysterski w jednej wizycie.
Muzeum współpracuje też z programem Karta Metropolitalna – posiadacze karty Metropolia i Metropolia + mają bezpłatny wstęp do wielu atrakcji w Trójmieście i okolicach, w tym do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie.
Kontakt z muzeum: telefon 58 536 12 21, e-mail [email protected]. Aktualne informacje o wystawach czasowych, warsztatach i wydarzeniach specjalnych można znaleźć na stronie www.muzeum.diecezja.org oraz na profilu Facebook Muzeum.
Muzeum organizuje wydarzenia specjalne, takie jak Pelplińska Noc Muzeów w maju czy wystawy czasowe prezentujące zabytki z magazynów. Warto śledzić kalendarz wydarzeń, żeby trafić na coś wyjątkowego.
Zwiedzanie muzeum warto połączyć ze spacerem po Pelplinie – to małe, spokojne miasteczko z zabytkową zabudową i przyjemną atmosferą. Sam kompleks pocysterski z monumentalną katedrą robi ogromne wrażenie, a krużganki z gotyckimi sklepieniami to osobna atrakcja. Po zwiedzaniu można zjeść obiad w jednej z lokalnych restauracji i wrócić do domu z poczuciem dobrze spędzonego dnia.