Kilkanaście kilometrów od Malborka, na wąskim przesmyku między dwoma jeziorami, stoi zamek który przez wieki służył krzyżackim wielkim mistrzom jako letnia rezydencja. Sztum to miejsce mniej oblegane przez turystów niż słynny Malbork, a jednocześnie kryje fascynującą historię i zachowało unikalne elementy średniowiecznej architektury. Warto tu zajrzeć, żeby zobaczyć jak wyglądały letnie polowania zakonnych dostojników i poznać losy warowni, której nigdy nie udało się zdobyć siłą.
- unikalny kształt zamku
- fascynująca historia krzyżacka
- piękne widoki na jeziora
- zachowane średniowieczne elementy
- muzeum z ciekawymi ekspozycjami
Historia zamku w Sztumie – od pruskiego grodu do letniej siedziby mistrzów
Krzyżacy pojawili się na tych terenach w 1236 roku, zdobywając pruski gród. Przez niemal wiek miejsce to pozostawało zapewne drewnianą strażnicą, dopóki w latach 1325-1336 nie powstała murowana warownia. Od samego początku planowano ją jako coś więcej niż zwykłą twierdzę – miała być siedzibą wójta zakonnego i reprezentacyjną rezydencją.
Nietypowy jak na krzyżackie standardy kształt zamku – nieregularny wielokąt zamiast klasycznego kwadratu – wynikał z topografii terenu. Budowla naśladowała kształt wyspy, na której w średniowieczu leżał Sztum. Otaczała ją fosa i mury obronne z bramą oraz dwiema basztami, tworząc trudną do zdobycia twierdzę.
Szczególny moment w dziejach zamku nastąpił w 1377 roku. Gościł tu wtedy Albrecht III Habsburg, austriacki książę wspierający krzyżaków w wyprawie na Żmudź. W podzięce za gościnę podarował komturii swoje rodowe barwy – białą smugę na czerwonym tle. Te kolory do dziś stanowią flagę Sztumu, identyczną z austriacką. Ze środków pozostawionych przez księcia wzniesiono okazałą wieżę, która od tamtej pory nosi nazwę Wieży Albrechta.
Woda ze studni na dziedzińcu zamkowym miała podobno właściwości lecznicze, lepsze niż ta w Malborku. Latem bracia zakonni przybywali do Sztumu w celach zdrowotnych, a wielcy mistrzowie chętnie tu polowali.
Po przebudowie w XV wieku zamek zyskał status luksusowej letniej rezydencji wielkiego mistrza. Reprezentacyjne sale wyposażono w piece i wanny, a całość oferowała komfort niecodzienny jak na średniowieczne warunki. Warownia pełniła tę funkcję aż do zakończenia wojny trzynastoletniej, kiedy zakon stracił kontrolę nad Sztumem.
Burzliwe dzieje – od wojen szwedzkich po pruskie rozbiórki
W XVII wieku, podczas konfliktów ze Szwedami, schronienie w zamku szukał sam król Gustaw Adolf. Nie uchroniło to budowli przed zniszczeniami. Przez trzy wieki po utracie przez zakon zamek służył jako siedziba polskiego starosty, przechodząc przez kolejne zawieruchy.
Prawdziwa dewastacja przyszła jednak w XIX wieku. Po zajęciu przez Prusaków w 1772 roku rozpoczęto systematyczną rozbiórką większości średniowiecznych budynków. Zniknął letni dom wielkich mistrzów, skrzydło wschodnie gruntownie przebudowano w latach 20. XIX wieku. Z pierwotnej zabudowy ocalało niewiele.
Co można zobaczyć na zamku – zachowane fragmenty i muzeum
Do dziś przetrwało skrzydło południowe – najstarsza i najważniejsza część warowni, gdzie urzędował wójt krzyżacki i mieściła się kaplica. To właśnie tam znajduje się obecnie muzeum. Zachowały się też fragmenty murów obronnych z obniżoną wieżą przy bramie zachodniej, baszta więzienna na północno-zachodnim narożu oraz studnia na dziedzińcu. Widoczne są również pozostałości dawnej fosy.
Muzeum podzielone jest na dwie części. Parter to przede wszystkim historia – można tu poznać losy zakonu krzyżackiego i jego działalność na Pomorzu. Więcej czytania, tablice informacyjne, kontekst historyczny. Pierwsze piętro oferuje bardziej atrakcyjne wizualnie eksponaty: krzyżackie zbroje, miecze, stroje zakonne i monety. Są też stroje polskich osobistości z późniejszych okresów.
Skrzydło południowe zachowało gotyckie sklepienia w piwnicach i na parterze. W tak zwanej Woźowni, będącej najlepiej zachowaną częścią, można dostrzec od wewnątrz dwa oryginalne zamurowane okna oraz arkady muru kurtynowego.
Bractwo Rycerzy i pokazy historyczne
Przy zamku działa Bractwo Rycerzy Ziemi Sztumskiej, które organizuje turnieje rycerskie i pokazy walk. To żywa historia – nie tylko muzealne eksponaty, ale też demonstracje tego, jak wyglądały średniowieczne potyczki. Warto sprawdzić kalendarz wydarzeń przed wizytą, żeby trafić na któryś z pokazów.
Zamek w Sztumie, podobnie jak niedaleki Malbork, nigdy nie został zdobyty w wyniku bezpośredniego ataku. Jego strategiczne położenie między jeziorami i solidne fortyfikacje skutecznie powstrzymywały napastników.
Dla kogo to miejsce – rodziny, miłośnicy historii czy wszyscy?
Zamek w Sztumie to przede wszystkim pozycja dla osób zainteresowanych historią zakonu krzyżackiego. Nie jest to tak rozbudowana atrakcja jak Malbork – zwiedzanie zajmuje około godziny, może półtorej z dokładnym oglądaniem ekspozycji. Dla dzieci może być mniej fascynujący niż większe zamki z bardziej interaktywnymi wystawami, chyba że trafi się na pokaz rycerski.
Z drugiej strony, kameralny charakter miejsca ma swoje zalety. Brak tłumów turystów pozwala spokojnie obejrzeć wnętrza i poczytać opisy. Można zatrzymać się przy każdej gablocie bez pośpiechu. To dobry punkt programu dla kogoś, kto zwiedzając Malbork chciałby poznać też inne krzyżackie siedziby w regionie.
Warto też przejść się wokół zamku – z zewnątrz, na tle otaczających Sztum jezior, prezentuje się naprawdę malowniczo. Położenie na przesmyku między dwoma taflami wody daje ciekawe perspektywy do zdjęć i pozwala zrozumieć strategiczne znaczenie tego miejsca.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia i dojazd
Godziny otwarcia: Zamek jest czynny od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00-14:00 (ostatnie wejście). W poniedziałki zamknięte. Warto sprawdzić aktualne godziny przed wizytą, bo mogą się nieznacznie różnić w zależności od sezonu.
Ceny biletów: Bilety wstępu dostępne w kasie znajdującej się po prawej stronie od bramy wjazdowej. Ceny standardowe dla obiektów muzealnych w regionie – bilet normalny, ulgowy dla dzieci i seniorów.
Parking: Przy zamku znajduje się bezpłatny parking. Po drugiej stronie parkingu stoi kościół św. Anny, do którego również można zajrzeć przy okazji wizyty.
Jak dojechać: Sztum leży przy drodze krajowej nr 55 łączącej Elbląg z Nowym Dworem Gdańskim. Z Malborka to około 15 kilometrów w kierunku zachodnim. Z Trójmiasta najwygodniej dojechać przez Elbląg lub Malbork. Zamek znajduje się przy ulicy Galla Anonima, nad Jeziorem Zajezierskim.
Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie muzeum i przejście się po terenie zamku wystarczy godzina, maksymalnie półtorej. Jeśli planuje się wizytę w ramach szerszej wycieczki po szlaku zamków gotyckich, można połączyć Sztum z Malborkiem i ewentualnie innymi warowniami w okolicy.
Udogodnienia: Na parterze skrzydła południowego znajduje się bezpłatna toaleta.